Kanamalarda ilk yardım

Kanamanın ciddiyeti neye bağlıdır?

Sağlık Bakanlığı eğitim kitabı, kanamanın ne kadar tehlikeli olduğunu dört etkene bağlar: kanamanın hızı, kanın aktığı bölge, kanama miktarı ve kişinin fiziksel durumu ile yaşı. Kitap, kanamanın değerlendirilmesinde şok belirtilerinin izlenmesinin çok önemli olduğunu da vurgular; bu yüzden kanaması olan her yaralıda yalnızca yaraya değil, yaralının genel durumuna da bakmak gerekir.

Kanama türleri

Kanamalar iki farklı açıdan sınıflandırılır. Kanın aktığı yere göre dış kanama, iç kanama ve doğal deliklerden olan kanama vardır. Dış kanamada kan yaradan vücut dışına akar. İç kanamada kan vücudun içine aktığı için gözle görülmez. Doğal deliklerden olan kanamalar ise kulak, burun, ağız, anüs ve üreme organlarından gelen kanamalardır.

Kanayan damarın türüne göre ise atardamar (arter), toplardamar (ven) ve kılcal damar kanaması ayrılır. Sınavda bu üçünün özellikleri sıkça sorulur:

• Atardamar kanaması: Kalp atımlarıyla uyumlu olarak kesik kesik akar ve açık renklidir. Kan basınçla, fışkırır tarzda çıktığı için kısa sürede çok kan kaybedilir.
• Toplardamar kanaması: Koyu renklidir ve sızıntı şeklinde akar.
• Kılcal damar kanaması: Küçük kabarcıklar şeklindedir.

Dış kanamada ilk adımlar

2024 beceri rehberi dış kanamaya müdahaleyi belirli bir sırayla tarif eder. Sıranın başında, diğer bütün ilk yardım uygulamalarında olduğu gibi güvenlik vardır.

• Hasta/yaralının ve kendinizin güvenliğini sağlayın.
• Kendinizi tanıtın ve yaralıyı sakinleştirmeye çalışın.
• Yaralıyı düz bir zemine sırtüstü yatırın. Yaralanma hafifse ve yaralı oturarak rahat edecekse oturtabilirsiniz.
• Solunum ve dolaşım gibi yaşamsal fonksiyonlarını değerlendirin.
• 112’yi arayın ya da aratın.
• Yaralıyı mümkün olduğunca hareket ettirmeyin.
• Yaralanan bölgede saat, bilezik, yüzük gibi takılar varsa çıkarın.
• Kanamanın kaynağını göremiyorsanız kıyafetleri çıkararak ya da keserek yarayı açığa çıkarın.
• Gazlı bez ya da mendil, havlu, kumaş parçası veya yaralının kendi giysisi gibi temiz bir bezi yaranın üzerine koyun ve doğrudan bası uygulayın.

Doğrudan bası: kanamayı durdurmanın ilk yolu

Doğrudan bası, kanayan yerin üzerine temiz bir bez koyup doğrudan bastırmaktır ve 2024 rehberinde dış kanamaya yapılan ilk uygulamadır. Küçük yaralarda parmaklarla, büyük yaralarda avuçla bastırılır.

Rehber basının niteliğini de tanımlar: bası yara üzerine en az 5 dakika boyunca sabit, kesintisiz ve tam olarak uygulanır. Basının sabit kaldığından, çok hafif olmadığından ve gerçekten kanamanın kaynağına yapıldığından emin olunur. Bu sürede bezi kaldırıp “durdu mu” diye bakmak basıyı keser; rehberin istediği kesintisiz basıdır.

Üzerindeki ilk malzeme kanla ıslanırsa ilk malzeme yerinden kaldırılmaz; üzerine başka bir malzeme konup basıya devam edilir. Kanama 10 dakika içinde durmazsa ilk malzemenin üzerine daha fazla malzeme eklenir ve daha geniş bir alana, daha sıkı bastırılır.

Basınçlı bandaj

Doğrudan basıda kullanılan malzemeyi yerinde sabit tutmak için basınçlı bandaj uygulanır. Yara üzerine gazlı bez ya da temiz bir kumaş konduktan sonra sargı bezi, tülbent, kravat veya benzeri bir kumaşla uzuv sıkıca sarılır.

Bandajın sıkılığı önemlidir: dolaşımı kesecek kadar sıkı sarılmaz. Rehber, bandajın fazla sıkı olduğunu gösteren işaretleri de sayar: artan ağrı, uyuşma veya karıncalanma, ciltte renk değişikliği ve kaslarda işlev kaybı. Bu işaretlerden biri görülürse bandaj fazla sıkıdır.

Turnike: ne zaman uygulanır?

Turnike, uzvu sıkıca sararak kanamayı durduran bir uygulamadır ve her kanamada kullanılmaz. 2024 rehberine göre turnike, doğrudan bası ve basınçlı bandaj ile durdurulamayan ve hayatı tehdit eden ciddi uzuv (kol ve bacak) kanamalarında uygulanır. Yani sıra her zaman aynıdır: önce doğrudan bası, sonra basınçlı bandaj; bunlar yetmezse ve kanama hayatı tehdit ediyorsa turnike.

Uzuv kopmalarında da rehber, yaralıya önce doğrudan bası veya basınçlı bandaj uygulanmasını, ciddi kanama varsa turnike uygulanmasını ister.

Turnike nasıl uygulanır? Gevşetilmez

2024 rehberindeki turnike adımları aşağıdadır. Bunların içinde en çok dikkat edilmesi gereken sonuncusudur: eski eğitim materyallerinde turnikenin belirli aralıklarla gevşetilip yeniden sıkılması anlatılıyordu; güncel rehber ise turnikenin bir kez uygulandıktan sonra sağlık ekibi gelene kadar gevşetilmemesini ve açılmamasını ister. Sınavda bu kuralın güncel hâli esas alınmalıdır.

• Turnikeyi kol ve uyluk gibi tek kemikli, kanamanın olduğu yere en yakın ve deri bütünlüğünün bozulmamış olduğu bölgeye uygulayın.
• Turnikeyi kanama durana kadar sıkın; kanama durduktan sonra daha fazla sıkmayın.
• Turnike uygulanan bölgenin üzerini örtmeyin, mutlaka görülecek şekilde açık bırakın.
• Turnikenin üzerine uygulamanın yapıldığı saati yazın.
• Yaralıyı başka bir ilk yardımcıya teslim etmek zorunda kalırsanız turnike kullanıldığını mutlaka söyleyin. Birden çok yaralı varsa yaralının üzerine veya alnına görülecek şekilde “Turnike” ya da “T” yazın.
• 112 hâlâ aranmadıysa derhal arayın ya da aratın.
• Sağlık ekibi gelinceye kadar turnikeye gevşetme ya da açma gibi hiçbir ek işlem yapmayın.

Uzuv kopmasında ilk yardım

Uzuv kopmasında iki ayrı iş vardır: yaralının kanamasını durdurmak ve kopan parçayı sağlık kuruluşuna uygun şekilde ulaştırmak. Yaralıya doğrudan bası ya da basınçlı bandaj uygulanır; ciddi kanama varsa turnike uygulanır. Kopan parça için rehberin adımları şunlardır:

• Kopan parçayı kesinlikle su veya herhangi bir sıvıyla yıkamayın ve ıslatmayın.
• Parçayı varsa temiz (steril) bir gazlı beze ya da temiz bir beze sarın; ardından temiz, su geçirmez ve ağzı kapalı bir plastik torbaya koyup torbanın ağzını kapatın.
• Bu torbayı, içinde bir ölçek suya iki ölçek buz konmuş ikinci bir torbaya ya da kovaya koyun ve üzerine yaralının adını ve soyadını yazın. Böylece parça buza doğrudan değmeden soğuk tutulur.
• Torbanın ya da kovanın yaralıyla aynı araçta, en geç 6 saat içinde bir sağlık kuruluşuna ulaşmasını sağlayın.
• 112 aranmadıysa arayın ya da aratın.
• Uzuv tam kopmamışsa aradaki kopmayan yapıları kesinlikle kesmeyin; parçayı normal pozisyonuna getirin, kuru, varsa steril bir gazlı beze ya da temiz bir beze sarın ve üzerine bir buz paketi koyun.

İç kanama ve doğal deliklerden kanama

İç kanama şiddetli travma, darbe, kırık ya da silahla yaralanma sonucu oluşabilir. Kan dışarı akmadığı için görülmez; yaralıda şok belirtilerinin ortaya çıkması en önemli ipucudur. İç kanama şüphesi olan yaralıda bilinç, hava yolu, solunum ve dolaşım değerlendirilir, 112 aranır, yaralının üzeri örtülür ve şok pozisyonu verilir. Yaralıya asla yiyecek ya da içecek verilmez, özellikle kırık varsa hareket ettirilmez ve yaşam bulguları izlenerek sağlık kuruluşuna ulaşması sağlanır.

Burun kanamasında yaralı sakinleştirilir, oturtulur, başı hafifçe öne eğilir ve burun kanatları sıkılır; ardından doktora gitmesi sağlanır. Kulak kanaması hafifse kulak temiz bir bezle temizlenir; ciddiyse kulak tıkanmadan temiz bezlerle kapatılır. Bilinci yerinde olan yaralı hareket ettirilmeden sırtüstü yatırılır, bilinçsiz yaralı ise kanayan kulağın üzerine yan yatırılır. Kulak, anüs ya da üreme organlarından gelen kanamalarda ve kan kusmada yaralının uzman bir doktora ulaştırılması gerekir.

Şok: belirtileri tanımak

Şok, kalp-damar sisteminin yaşamsal organlara yeterli kan gönderememesi nedeniyle ortaya çıkan ve tansiyon düşüklüğüyle seyreden ani bir dolaşım yetmezliğidir. Nedenlerine göre kalp kökenli şok, sıvı kaybına bağlı (hipovolemik) şok, zehirlenmeyle ilgili (toksik) şok ve alerjik (anafilaktik) şok olarak ayrılır. Ciddi kanamalarda görülen, kan ve sıvı kaybına bağlı şoktur. Sağlık Bakanlığı eğitim kitabı şok belirtilerini şöyle sıralar:

• Kan basıncında düşme
• Hızlı ve zayıf nabız
• Hızlı ve yüzeysel solunum
• Ciltte soğukluk, solukluk ve nemlilik
• Endişe, huzursuzluk
• Baş dönmesi
• Dudak çevresinde solukluk ya da morarma
• Susuzluk hissi
• Bilinç seviyesinde azalma

Şokta yapılacaklar

2024 beceri rehberi şoktaki yaralı için şu adımları sayar: güvenliği sağla, bilinci kontrol et, 112’yi ara ya da arat, yaralıyı düz zemine sırtüstü yatırıp rahat etmesini sağla, hava yolu, solunum ve dolaşımını kontrol et, mümkün olduğunca hareket ettirme. Dış kanama varsa hemen kontrol altına almaya çalış ve yaralıya şok pozisyonu ver. Şok pozisyonunda yaralı düz olarak sırtüstü yatırılır, bacakları yukarı kaldırılıp altına çarşaf, battaniye, yastık ya da kıvrılmış giysi gibi bir destek konur.

Sıkı kıyafetler gevşetilir. Islak kıyafetler varsa yaralı fazla hareket ettirilmeden çıkarılır ya da kesilir. Ağzından kan gelen veya kusan yaralı, kan ya da kusmuğun solunum yoluna kaçmaması için düz şekilde yan tarafına çevrilir. Yaralının üzeri örtülür ama aşırı ısınmasına da izin verilmez. Yaralıya yiyecek ya da içecek verilmez. Bilinç ve yaşam bulguları 2-3 dakika arayla kontrol edilir, sağlık ekibi gelene kadar yaralının yanından ayrılmaz ve endişe ile korkularını giderecek şekilde psikolojik destek verilir.

Ehliyet sınavında kanama soruları

Sınavda bu konudan en çok şunlar sorulur: atardamar ve toplardamar kanamasının farkı, doğrudan basıdaki bez ıslandığında ne yapılacağı, turnikenin hangi durumda ve vücudun hangi bölgesine uygulanacağı, turnikenin gevşetilip gevşetilmeyeceği, kopan uzvun nasıl taşınacağı ve şok belirtileri. Bu soruları kanamalar ve şok konu testleriyle çalışabilir, yara çeşitleri için yaralanmalarda ilk yardım testlerine geçebilirsiniz.

Kanaması olan bir yaralının nefesi durursa önceliğin nasıl değiştiğini temel yaşam desteği adım adım rehberinde, kaza yerinde yaralıya ulaşmadan önce alınacak önlemleri trafik kazasında ne yapılır rehberinde bulabilirsiniz. Bütün dersleri birlikte denemek için deneme sınavlarını kullanabilirsiniz.