Temel yaşam desteği (kalp masajı) adım adım

Önce güvenlik, sonra bilinç kontrolü

Her uygulama aynı cümleyle başlar: ilk yardımcı hem kendisinin hem de hasta/yaralının güvenliğini sağlar. Gerekliyse ve mümkünse uygulamaya başlamadan önce kişi güvenli bir alana taşınır. Trafik akan bir yolun ortasında, yangın ya da patlama riski olan bir yerde göğüs basısına başlamak, ilk yardımcıyı da ikinci bir yaralıya çevirebilir.

Ardından bilinç kontrol edilir. Yetişkinde ve çocukta ilk yardımcı omuzlara hafifçe dokunup yüksek sesle “İyi misiniz?” diye sorar. Bebekte bilinç, bebeğin gözleriyle takip edip etmediğine ve sesli uyaranın yönüne dönüp dönmediğine bakılarak değerlendirilir.

Kişi yanıt veriyorsa temel yaşam desteği gerekmez. Bu durumda 112 aranır ya da aratılır, arama sırasında telefonun hoparlörü açılır ve telefondaki sağlık görevlisinin direktifleri dinlenir. İlk yardımcı kişinin yanına diz çöker, boyun ve göğsünü saran sıkı giysileri gevşetir; tehlike yaratmadığı sürece kişiyi bulunduğu pozisyonda bırakır ve sağlık ekibi gelene kadar düzenli aralıklarla kontrol eder. Rehber çocukta “bilinci açık, konuşabiliyor ve hareket edebiliyor” olmayı, bebekte ise “ayına uygun agulama yapabilmeyi, göz ve ses takibini” yanıtlı olmanın ölçüsü olarak verir.

Yanıt yoksa: yardım çağırın, 112’yi arayın, OED isteyin

Yanıtsız bir kişiyle karşılaştığınızda ilk iş yardım çağırmaktır. 2024 rehberi bu adımı ilk yardımcının yalnız olup olmamasına göre ikiye ayırır. Tek başınızaysanız hemen etrafınıza seslenip yardım istersiniz. Çağrıya karşılık veren biri olursa ondan 112’yi aramasını ve OED cihazını getirmesini istersiniz; kimse yoksa 112’yi kendiniz ararsınız. Her iki durumda da telefonun hoparlörünü açıp görevlinin yönlendirmelerini dinlersiniz; böylece elleriniz serbest kalır.

Olay yerinde iki ya da daha fazla ilk yardımcı varsa iş bölümü yapılır: biri hasta/yaralıyla ilgilenir, diğeri 112’yi arar ve OED’yi getirir. Bebeklerde rehber ayrıca yardım çağırma ile ilk yardım basamaklarının eş zamanlı yürütülmesini ister; yani tek başınıza olsanız bile telefon hoparlördeyken uygulamaya devam edersiniz.

Hava yolunu açmak ve solunumu kontrol etmek

Önce ağzın içine bakılır. Yetişkinde görünen bir yabancı cisim varsa, katı bir cisimse ve çıkarabileceğinizden eminseniz parmak süpürme hareketiyle tek hamlede çıkarmaya çalışırsınız. Emin değilseniz dokunmazsınız ve cismi kesinlikle arkaya doğru itmezsiniz; rastgele parmak süpürme hareketi yapılmaz. Çocukta da yalnızca görünen ve çıkarabileceğinizden emin olduğunuz cisim alınır; cismi görmüyorsanız eliniz körlemesine çocuğun ağzına sokulmaz.

Hava yolu baş geri-çene yukarı manevrasıyla açılır: bir elle alın bölgesi hafifçe geriye itilirken diğer elin işaret ve orta parmaklarıyla çene yukarı kaldırılır. Solunumu değerlendirmek için kişinin nefes alıp almadığına ve göğüs kafesinin hareket edip etmediğine bakılır. Rehber çocuk ve bebek için bu kontrolün 10 saniyeyi aşmamasını açıkça yazar.

Kontrolün sonucu iki yoldan birine çıkar. Solunum varsa bilinçsiz kişi derlenme pozisyonuna getirilir ve 112 hâlâ aranmamışsa aranır ya da aratılır. Solunum yoksa temel yaşam desteğine, yani göğüs basısına başlanır.

Yetişkinde göğüs basısı: eller nereye, nasıl konur?

2024 rehberi bası yerini göz kararıyla değil, parmaklarla ölçerek bulmayı tarif eder; bu adımlar rehberin ısrarla uyardığı noktadan, iman tahtasının alt ucundaki çıkıntıdan uzak durmayı sağlar.

• Her iki elin işaret parmaklarıyla iman tahtasının (göğüs kemiğinin) alt ve üst ucunu bulun.
• İşaret parmaklarını referans alıp başparmaklarınızla iman tahtasını iki eşit parçaya bölün.
• Altta kalacak elin topuğunu iman tahtasının alt yarısına, alt uçtaki çıkıntıdan uzak duracak şekilde yerleştirin.
• Avuç içiniz ve parmaklarınız göğüs kafesine değmesin; kuvvet yalnızca el topuğundan aktarılır.
• Diğer elinizi alttaki elin üzerine koyun ve parmaklarınızı kilitleyin.
• Kollarınızı dirseklerden bükmeyin, dik tutun; gövdenizle kollarınız arasında 90 derecelik bir açı oluşsun.

Bası derinliği, hız ve kesintiler

Göğüs basısı sırasında iman tahtasına aşağı ve dik bir kuvvet uygulanır. Yetişkinde bası derinliği, iman tahtası en az 5 cm, en fazla 6 cm çökecek şekilde ya da göğüs ön-arka çapının üçte biri kadar olacak şekilde ayarlanır. Hız dakikada 100-120 basıdır.

Her basıdan sonra göğüs kafesinin eski hâline dönmesine izin verilir, ancak eller iman tahtasından ayrılmaz. Basılar sırasında ellerin göğüsten kalkmamasına ve sağa sola kaymamasına dikkat edilir. Göğüs basılarına kesinti verilmez; zorunlu kesintiler 10 saniyeyi aşmamalıdır.

Kesintisiz bası kuralı, iki ilk yardımcı olduğunda iş bölümünü de belirler: OED geldiğinde cihazı ikinci ilk yardımcı bağlar, pedler yerleştirilirken diğeri kalp masajına ara vermeden devam eder. Tek başınıza iseniz OED gelene kadar basıya devam eder, cihaz gelince onu bağlayıp komutlarını izlersiniz.

Yalnızca göğüs basısı mı, 30’a 2 mi?

2024 rehberi iki uygulama biçimini ayrı ayrı tarif eder. Yalnızca göğüs basısı uygulanıyorsa dakikada 100-120 bası ritmi sağlanır ve bu 2 dakika boyunca sürdürülür. Göğüs basısı ve solunum desteği birlikte uygulanıyorsa yetişkinde 30 göğüs basısına 2 solunum desteği verilir; bu döngü 5 kez tekrarlandıktan sonra hasta/yaralı kontrol edilir.

Solunum desteği için hava yolu yine baş geri-çene yukarı pozisyonuyla açık tutulur. Ağızdan ağıza yöntemde alın üzerindeki elin baş ve işaret parmaklarıyla burun kapatılır, normal bir soluk alınır, ağız hasta/yaralının ağzına yerleştirilir ve göğüs kafesi yeterince kalkıncaya kadar 1 saniye içinde üflenir. Nefesin boşalması beklenir, ardından ikinci solunum verilir. Ağızdan buruna yöntemde ise ağız, çeneden de desteklenerek kapatılır ve hava aynı şekilde burundan 1 saniye içinde verilir.

Göğüs basısı sürerken OED gelirse, ilk yardımcı tek başınaysa cihazı kendisi bağlar ve komutlarını izler. İkinci bir ilk yardımcı varsa kalp masajına ara verilmeden cihazı ikincisi bağlar.

Çocukta temel yaşam desteği

Çocukta bası yeri yetişkindeki gibi bulunur: işaret parmaklarıyla iman tahtasının iki ucu belirlenir, başparmaklarla ikiye bölünür ve el topuğu alt yarıya, alt uçtaki çıkıntıdan uzağa yerleştirilir. Fark, kullanılacak el sayısındadır: ilk yardımcı çocuğun durumuna göre bir veya iki el tekniğinden uygun olanına karar verir. İki el kullanılacaksa diğer el alttakinin üzerine konup parmaklar kilitlenir; dirsekler bükülmez ve gövde ile kol arasında 90 derece korunur.

Bası derinliği çocuklarda iman tahtası 5 cm, ergenlerde en az 5, en fazla 6 cm çökecek şekilde ya da göğüs ön-arka çapının üçte biri kadardır. Hız yine dakikada 100-120’dir.

Oran, ilk yardımcı sayısına göre değişir: tek ilk yardımcı 30 bası, 2 solunum; iki veya daha fazla ilk yardımcı 15 bası, 2 solunum uygular. Uygulama iki dakika içinde 5 kez tekrarlandıktan sonra çocuk kontrol edilir. Solunum desteği yetişkindeki gibi ağızdan ağıza ya da ağızdan buruna verilir.

Bebekte temel yaşam desteği

Bebekte bası yeri, iki meme çizgisi arasından çizilen hayali çizginin ortası, iman tahtasının üzeridir. Rehber iki teknik tarif eder. İki başparmak tekniği iki ilk yardımcı olduğunda önerilir: başparmaklar bu noktaya yerleştirilir ve eller bebeğin gövdesine sarılır. İki parmak tekniği ise tek kurtarıcının hem solunum hem göğüs basısı yapması gereken durumlarda tercih edilir: işaret ve orta parmak yan yana aynı noktaya konur.

Bası derinliği iman tahtası 4 cm çökecek şekilde ya da göğüs ön-arka çapının üçte biri kadardır; hız dakikada 100-120’dir. Oran çocuktaki gibidir: tek ilk yardımcı 30:2, iki veya daha fazla ilk yardımcı 15:2. Uygulama iki dakika içinde 5 kez tekrarlandıktan sonra bebek kontrol edilir.

Solunum desteğinde de bebeğe özgü bir fark vardır: küçük bebeklerde ağızdan ağıza ve burna yöntemi kullanılır. İlk yardımcı normal bir soluk alır, baş geri-çene yukarı pozisyonundayken ağzını bebeğin ağız ve burnunu birlikte kapatacak şekilde yerleştirir ve göğüs yeterince kalkıncaya kadar bir saniye içinde üfler.

Yetişkin, çocuk ve bebek: farklar bir bakışta

Aşağıdaki tablo, 2024 rehberindeki değerleri yan yana koyar. Hız ve kesinti kuralı üç grupta da aynıdır; değişen, bası yeri, kullanılan el ya da parmak, derinlik ve iki kurtarıcı olduğunda uygulanan oran.

OED (otomatik eksternal defibrilatör) geldiğinde

OED, kalp ritmini kendisi analiz eden ve gerekiyorsa şok veren, sesli ve görsel komutlarla kullanıcıyı yönlendiren bir cihazdır. Rehberdeki adımlar cihazın komutlarıyla aynı sırayı izler; cihaz ne diyorsa onu yapmak esastır.

• OED’yi hasta/yaralının yanına yatay konumda yerleştirin. Kapak açılınca kendiliğinden açılan bir model değilse açma düğmesine basın.
• Komutları izleyerek pedleri paketinden çıkarın; OED’ye takılı değilse takın.
• Yetişkinde pedlerden birini göğüs kemiğinin sağına, köprücük kemiğinin hemen altına ve sağ meme başının üstüne, diğerini göğsün sol tarafına, meme başının soluna ve alt kaburga sınırının üzerine çıplak göğse sıkıca yapıştırın. İki ilk yardımcı varsa biri pedleri yerleştirirken diğeri temel yaşam desteğine devam eder.
• Pedlerin göğüste birbirine değmediğinden emin olun.
• Cihaz ritmi analiz ederken hasta/yaralıya dokunmayın ve çevredekileri de yüksek sesle uyarın.
• Şok verilecekse kimsenin dokunmasına izin vermeyin. Tam otomatik OED şoku kendisi verir; yarı otomatik cihaz düğmeye basmanızı ister. Şoktan sonra hemen temel yaşam desteğine başlayın.
• Şok gerekmiyorsa cihazın yönlendirmelerini izleyin ve temel yaşam desteğine başlayın.
• Kişi hareket, öksürük, normal soluk alıp verme ya da gözlerini açma gibi yaşam belirtisi gösterirse derlenme pozisyonu verin. Cihazı kapatmayın, pedleri çıkarmayın.

Çocuk ve bebekte OED pedi

2024 rehberi çocuklarda ped seçimini yaşa bağlar. Sekiz yaşından büyük çocuklarda standart yetişkin OED ve pedleri kullanılır ve pedler yetişkindeki gibi yerleştirilir. 1-8 yaş arasındaki çocuklar için çocuk (pediatrik) pedleri ve çocuk özelliği olan OED’ler kullanılır; cihazın çocuk modu ya da çocuk pedi yoksa standart yetişkin OED ve pedleriyle devam edilir. Bebek bölümünde de aynı kural yer alır: çocuk pedi ve çocuk modu tercih edilir, yoksa yetişkin pedi kullanılır.

Sekiz yaşın altındaki çocukta pedler çok büyükse ve birbirine değme riski varsa ön-arka yerleşim kullanılır: pedlerden biri üst sırta, kürek kemiklerinin arasına, diğeri göğsün ön kısmına (mümkünse hafifçe sola) yapıştırılır. Pedlerin birbirine değmemesi kuralı her yaşta geçerlidir.

Derlenme (iyileşme, sabit yan yatış) pozisyonu

Derlenme pozisyonu, bilinci kapalı ama normal nefes alan kişiye verilir. Amaç hava yolunu açık tutmaktır; bu yüzden pozisyonun son adımında başın arkaya eğildiği ve ağzın yere doğru eğimli olduğu kontrol edilir. Rehber aynı adı taşıyan pozisyonu kurtarma, iyileşme ve sabit yan yatış olarak da anar. Uygulamadan önce güvenlik sağlanır, kişinin bilinçsiz ancak normal nefes aldığından emin olunur ve 112 aranır ya da aratılır. Yetişkin ve çocukta adımlar şöyledir:

• Kişi yerde değilse önce yere yatırın; çevirmek istediğiniz tarafına diz çökün ve iki bacağının da uzanmış olduğundan emin olun.
• Size yakın olan kolu vücuda dik açıyla yerleştirin, ön kolu avuç içi yukarı bakacak şekilde yukarı doğru bükün.
• Diğer kolu göğsün üzerinden getirip elin arkasını, diz çöktüğünüz taraftaki yanağa yerleştirin ve bir elinizle bu konumda tutun.
• Serbest elinizle uzak taraftaki bacağı dizden tutup ayak yerde kalacak şekilde bükerek kaldırın.
• Bükülen bu bacağı kendinize doğru çekerek kişiyi yan çevirin; üstteki bacağın kalçası ve dizi dik açıda olsun.
• Hava yolunu açık tutmak için başı arkaya doğru eğin ve ağzın yere doğru eğimli olduğundan emin olun.
• Kişiyi yalnız bırakmayın, nefesini izlemeye devam edin. Nefes almayı bırakırsa temel yaşam desteğine başlayın.

Bebekte derlenme pozisyonu ve sık yapılan hatalar

Bebeklerde derlenme pozisyonu için rehberin tarifi tek cümledir: bebek başı aşağı bakacak şekilde kollarınızın arasına alınır.

Uygulamada en sık yapılan hatalar rehberin açıkça yasakladığı şeylerdir: göğüs basıları arasında 10 saniyeden uzun ara vermek, her basıdan sonra elleri göğüsten kaldırmak ya da ellerin sağa sola kaymasına izin vermek, iman tahtasının alt ucundaki çıkıntıya bastırmak, dirsekleri bükerek bası yapmak, ağızda görmediğiniz bir cismi parmakla aramak ve OED analiz ederken hastaya dokunmak. Uygulama sonunda kişi kendine gelse bile OED kapatılmaz ve pedler çıkarılmaz.

Ehliyet sınavında temel yaşam desteği

Temel yaşam desteği soruları çoğunlukla sayılar üzerinden sorulur: dakikadaki bası sayısı, yetişkinde bası derinliği, 30:2 ile 15:2 oranlarının kime uygulandığı, bebekte bası için hangi parmakların kullanıldığı ve derlenme pozisyonunun hangi hastaya verildiği. Bu konuyu pekiştirmek için temel yaşam desteği konu testlerini çözebilir, olay yerinde yapılacakları olay yeri ve hasta değerlendirme testleriyle tekrar edebilirsiniz. Solunum yolunda cisim kaçmasıyla ilgili sorular için solunum yolu tıkanıklığı testlerine bakın.

Kanaması olan bir yaralıda önceliklerin nasıl sıralandığını kanamalarda ilk yardım rehberinde, kaza yerinde yaralıya ulaşmadan önce yapılacakları trafik kazasında ne yapılır rehberinde anlattık. Bütün dersleri bir arada denemek için deneme sınavlarını kullanabilirsiniz.